Olulimi Oluganda lugaziwa nga lusinziira ku kitundu awamu n’emirimu egikolebwa ennyo mu kitundu ekyo. Bino bye bigambo ebikozesebwa ku nnyanja ne kye bitegeeza ku nnyanja.
1. Lunsi – Oludda lw’ekizinga olutunudde ewali ekitundu ky’ennyanja ekinene.
2. Lunnyanja – Oludda lw’ekizinga olutunudde awali olukalu.
3. Ekyema – Olwazi oluli mu mazzi (oluusi nga bw’otunula tolaba, nga lubikkiddwa amazzi)
4. Ebuziba – Ewala mu nnyanja.
5. Ekyondo – Ekitundu ky’ennyanja nga kumpi kyebulunguddwa olukalu (peninsular)
6. Engezi – gwe mugga oguyita mu nnyanja.
7. Akagolomolo – Ekitundu ky’olukalu ekiyingira mu nnyanja.
A. Ebimu ku bigambo ebikozesebwa okutegeeza ebika by’ebyennyanja
1. Amadoola – Enkejje ennene.
2. Ekisinja – kyakulamu nga engage naye nga kirina amagumba agalinga amatabi g’emiti, amagalagamba gaba ga kyenvuyenvu.
3. Emmamba mulimu:
a. Engalaba – emmamba ekuze ennyo.
b. Omuguya – emmamba ento
4. Engege mulimu;
a. Magagala oba kibaati – engage enkulu ddala
b. Embugga – engage envubuka.
c. Empongo – Engege ento
5. Mukene
6. Kasulu – yakulamu nga engage, naye nga erina omumwa musongovu.
7. Enningu – Erina eriggwa / eggumba essongovu ku mugongo
8. Kalende / Omulende / Emmale – tekirina magalagamba so nga kiwanvuyirivu nga emmamba.
9. Kasonzi – efaananamu nga emmale naye nga eyawukanira ku mugongo ne ku mutwe.
B. Engeri edda bajjajjaffe gye baavubangamu.
1. Okuswaga – okukozesa effumu oba omuwunda okufumita / okuvuba ekyennyanja.
2. Ekiragala – Essambo lya bajjajjaffe lye baakozesanga nga beeyambisa endagala ze baasibangako emiguwa ne baziwalula mu nnyanja.
3. Akabiga oba okubiga – okukola olugo mu mazzi olwetooloddwa obuti okuli omulyango. Ekyennyanja bwe kiyingiramu kibulwa ekkubo mwe kifulumira.
4. Omugomo – Ekisero ekiruke ekiteekebwa mu mazzi okukwata ekyennyanja.
5. Omugonjo – Omuguwa okuli amalobo agategebwa mu nnyanja okukwata ebyennyanja.
6. Essambo – ekitimba ekiwalulwa mu nnyanja okukwata ebyennyanja.
7. Kaliro – ebyennyanja naddala engage enkulu ddala ezifudde zokka ate mu bungi mu kiro oba mu lunaku lumu bwe luti.
C. Ebigambo ebikozesebwa okutegeeza ebifo ebimu ku lyato
1. Omugongo – Omuti oba olubaawo / embaawo ezikola eryato kwe zituula.
2. Amabasi – Embaawo ezisooka ku mugongo gw’eryato.
3. Empero – Embaawo ezisimba oba ezikola mu mbiriizi z’eryato
4. Liito – Obubaawo obutono obukugira eryato (ku mpero we zikoma waggulu)
5. Eggami – Ekitundu ky’eryato ekyomumaaso (ewasemba)
6. Akalumba oba ebulumba – Ekitundu ky’eryato eky’emabega ( gye lisemba, omugoba gy’atuula)
7. Ebbanga oba amabanga – Entebe mu lyato ezituulwako.
8. Ettaluma oba amataluma – Embaawo / olubaawo / ekiti ekigumya empero ku mabasi.
9. Okukonja – okussa ebintu mu mpataanya z’eryato okuziyiza amazzi okuyingira mu lyato.
10. Enkasi – Olubaawo olweyambisibwa okuvuga eryato.
11. Okugoba eryato – Kwe kuvuga eryato.
12. Omugoba w’eryato – Omuvuzi w’eryato alitereeza gye liraga (si buli avuga eryato naddala ery’enkasi nti aba mugoba waalyo)
13. Okukuba enkasi – okukozesa enkasi okuvuga eryato.
14. Olutiba – Olubaawo olubajje obulungi, oba (mu kiseera kino) ekintu kyonna ekikozesebwa okusena amazzi mu lyato.
15. Omwoko – Omuti ogukozesebwa okuvuha / okusindika eryato mu mazzi amampi.
16. Embiru – Emiti gye baalirira wansi kwe bagolomolore (okuwalula) eryato.
17. Okugolomola – Okuwabula eryato okuliggya oba okulissa ku mazzi / nnyanja.
18. Ensingasinga. Edda amaato bajjajjaffe (nga jjajjange Bambalazaabwe Ssebakuuta eyabajjanga amaato ga Kkweba nga ne Kabaka mwe yatambuliranga nga agenze e Ssese), amaato baagasibanga “nsingasinga” (buguwa obuva ku miti agiyitibwa abibo) era edda mwe baalukanga enkanga.
19. Beeyambisanga ‘omulumyo’ okuwummula ebituli mu mbaawo ze baagattanga okukola eryato.
20. Emmanvu – Naye okusookera ddala bajjajjaffe baatambuliranga mu mmanvu. Emmanvu lye lyato essime mu muti nga bw’olaba eryato mwe basogolera / mwe batereka omwenge.
D. Ebigambo ebikozesebwa okutegeeza ebika by’empewo efuuwa ku nnyanja (okusinziira ku Basese bokka)
1. Enkoma – empewo zino okusinga ziva mu Bukiikaddyo nga zidda e Bukiikakkono.
2. Embuyaga / omuyaga – guva Bukiikakkono nga fudda e Bukiikaddyo. Gulimu ebika bibiri; Omunnantebe (oguva e Ntebe) n’Omunnabuganga (oguva e Buganga).
3. Ekisinsi – Empewo ezigwa obugwi nga mbi nnyo.
4. Kisaawa – Empewo eziyita oluusi ne zimenya n’emiti.
E. Embeera y’obudde ku nnyanja
1. Enjako – ebiseera nga omwezi gwaka nnyo (ebyennyanja tebirabika).
2. Enzikisa – ebiseera nga enzikiza nnyingi (ebyennyanja bifa nnyo mu kiseera kino)
3. Okulambira – ekintu ku mazzi kw’omanyira nti ndi mu kitundu gundi oba ntuuse oba ŋŋenda mu kitundu gundi.
F. Okwanika obutimba – Okutereeza obutimba nga oteekateeka okugenda okutegeka ebyennyanja.
F. Okusuula obutimba – Okutegeka obutimba mu nnyanja.
H. Waliwo ebintu Abasese bye balya nga tebiriibwa walala
1. Amasiinya – gano gali nga bisokomi, gava mu miti agiyitibwa ebibo. Ekyewuunyisa galiibwa nnyo ne mu mawanga okuli; Indonesia, Phillipines n’ekitundu by’ensi.
2. Essami – Buno buwuka bwetawulira mu bbanga. Bwenkana nga ensiri – Bubuuka mu bungi era nga bajjajjaffe baabukwatanga ne babufumba ne babulya.
3. Ekibeero / akabeero – Abavubi baafumbanga ey’ebika byonna ne bagattamu ebyennyanja.
Bikuŋŋaanyiziddwa: Nnakajubi Patricia
